स्वातंत्र्य दिन विशेष : तिरंगा प्यारा (Importan...

स्वातंत्र्य दिन विशेष : तिरंगा प्यारा (Importance Of National Flag: Tiranga Pyara)


यंदाचे 2022 हे साल आपल्या भारत देशाच्यास्वातंत्र्य दिनाचे अमृत महोत्सवी वर्ष आहे. या अमृत महोत्सवी वर्षाच्या निमित्ताने केंद्र सरकारने काही नवीन नियम लागू करण्याचे योजिले आहेत. परंतु तिरंगा फडकविण्याच्या मूळ नियमांत बदल झालेला नाही. तेव्हा स्वातंत्र्य दिनाचे औचित्य साधून आपण आपल्या तिरंग्याविषयीच्या काही बाबी जाणून घेऊयात.
देशाच्या अस्मितेचं प्रतीक असलेला राष्ट्रध्वज तिरंगा राष्ट्रीय सण आणि अन्य महत्त्वपूर्ण दिवशी सन्मानपूर्वक फडकवला जातो. राष्ट्राचं प्रतीक असलेला राष्ट्रध्वज फडकवताना त्याचा कुठल्याही प्रकारे अवमान होणार नाही, यासाठी काही नियम करण्यात आले आहेत. केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या वतीने भारतीय राष्ट्रध्वज संहिता तयार करण्यात आली आहे. जाणून घेऊया, काय आहे ही ध्वजसंहिता…
राष्ट्रीय ध्वजाबाबत संहिता तयार करण्यात आल्याचं फार कमी नागरिकांना माहिती आहे. महत्त्वाचे राष्ट्रीय कार्यक्रम, सांस्कृतिक आणि मैदानी खेळाच्या वेळी नागरिक कागदाचा झेंडा हातात घेऊन फडकवताना दिसतात; मात्र कार्यक्रम झाल्यानंतर तेच झेंडे जमिनीवर इतरत्र पडलेले आढळतात. हे टाळलं पाहिजे. तसंच प्लॅस्टिकपासून तयार करण्यात आलेल्या झेंड्यांचा वापरही टाळला पाहिजे.

उच्च स्थान पाहिजे
ध्वज संहितेनुसार जेव्हा राष्ट्रीय ध्वज फडकविला जातो तेव्हा त्याला सन्मानपूर्वक उच्च स्थान दिलं पाहिजे. सर्वांना दिसेल अशा ठिकाणी ध्वज फडकविणे अनिवार्य आहे. शासकीय इमारतीवर राष्ट्रध्वज फडकविण्याची प्रथा आहे.
रविवार व अन्य सुटीच्या दिवशीही सूर्योदयापासून ते सूर्यास्तापर्यंत ध्वज फडकविला गेलाच पाहिजे. प्रतिकूल हवामानातही ध्वज फडकविणे आवश्यक आहे.
संहितेनुसार, राष्ट्रध्वज नेहमी स्फूर्तीने फडकवला पाहिजे आणि ध्वज आदरपूर्वक हळूहळू उतरवला गेला पाहिजे. ध्वज फडकवताना आणि उतरवताना बिगुल वाजवलाच पाहिजे. ध्वज कुठल्याही इमारतीच्या खिडकी, बाल्कनी अथवा दर्शनी भागात आडवा आणि तिरपा फडकवावा.
सभेच्या वेळी राष्ट्रध्वज फडकवताना अशा पद्धतीने फडकवला गेला पाहिजे की, मान्यवराचं तोंड हे उपस्थितांकडे पाहिजे आणि ध्वज हा त्यांच्या डाव्या बाजूला पाहिजे. ध्वज भिंतीवर असेल, तर मान्यवरांच्या मागे आणि भिंतीवर आडवा फडकवला पाहिजे. एखाद्या पुतळ्याचं अनावरण असेल,
तर ध्वज सन्मानपूर्वक आणि वेगळ्या पद्धतीने फडकवला गेला पाहिजे. ध्वज गाडीवर लावताना गाडीच्या बॉनेटवर एक दंड उभा करून, त्यावर फडकवावा.

उजव्या हाती धरावा.

एखाद्या मिरवणूक किंवा परेडच्या वेळी व्यक्तीच्या उजव्या हातात राष्ट्रीय ध्वज असावा. जर इतरही ध्वज असतील, तर त्यांच्या मध्यभागी राष्ट्रध्वज असला पाहिजे. फाटलेला, मळलेला ध्वज फडकवला जाता कामा नये. एखाद्या व्यक्तीला अथवा वस्तूला वंदन करताना ध्वज जमिनीच्या दिशेने झुकवू नये. इतर ध्वजांची पताका अथवा ध्वज राष्ट्रध्वजापेक्षा उंच लावू नये.
राष्ट्रध्वजाचा वापर व्यासपीठ झाकण्यासाठी किंवा सजवण्यासाठी करू नये. केशरी पट्टा जमिनीच्या बाजूने ठेवून ध्वज फडकवला जाऊ नये. तसंच राष्ट्रध्वजाला माती आणि पाण्याचा स्पर्श होऊ देऊ
नये. ध्वज फडकवताना तो फाटणार नाही, अशा पद्धतीने बांधला पाहिजे.
ध्वजाचा दुरुपयोग थांबवण्यासंदर्भात स्पष्ट दिशा ठरवण्यात आली आहे. त्यानुसार, राजकीय व्यक्ती, केंद्रीय सैनिक दलाच्या संबंधित व्यक्तीच्या अंत्ययात्रेव्यतिरिक्त इतरत्र कोठेही त्याचा उपयोग करू नये. ध्वज कुठलंही वाहन, रेल्वे, जहाजावर लावला जाऊ शकत नाही.

लिखाण करू नये
ध्वजाचा वापर घराच्या पडद्यासाठी करू नये. कुठलाही पेहराव करताना ध्वजाचं कापड घेता येणार नाही. तसंच राष्ट्रध्वज गादी, रुमाल अथवा नॅपकीनवर काढू नये. राष्ट्रध्वजावर कुठलंही लिखाण केलं जात नाही किंवा त्यावर कुठलीही जाहिरात केली जात नाही. ध्वज ज्या खांबावर फडकवला जातो त्यावरही जाहिरात लावता येत नाही.
केवळ प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिन, याच दिवशी ध्वज फुलांच्या पाकळ्या ठेवून फडकवला जातो. राष्ट्रीय ध्वज फडकवताना अथवा उतरवताना उपस्थित नागरिकांनी कवायतीच्या सावधान स्थितीत उभं राहावं. शासकीय पोषाखात असलेले सरकारी अधिकारी ध्वजाला मानवंदना देतील. आदरणीय व्यक्ती डोक्यावर टोपी न घालताही राष्ट्रध्वजाला मानवंदना देऊ शकतात.